Hội An và Gỗ

Hội An hiện tại thực chất là sự chồng lớp của rất nhiều thời gian. Một chiếc máy pha cà phê mới tinh có thể đứng cạnh một cánh cửa gỗ đã có từ trước khi người ta biết đến khái niệm “specialty coffee”.

Ở Hội An hơn nửa năm mà chưa viết gì về nơi này, kể cũng thấy không phải lắm...

Từ ngày dạt vào đây, mình đã lang thang qua không biết bao nhiêu con phố, khi thì quan sát những căn nhà cổ từ cả bên ngoài lẫn bên trong, khi thì ngồi trên cát ngắm sóng biển đánh lên bãi An Bàng, rồi lại đi bộ loanh quanh những con hẻm nhỏ xíu và nhìn người ta sống. Những mái ngói rêu, những cánh cửa gỗ bạc thếch, những căn nhà sâu hun hút, những giàn hoa giấy phủ kín hai tầng nhà, những dải nắng trượt trên những bức tường vàng... ngày đầu tiên nhìn thì thấy đặc biệt, nhưng mãi rồi cũng thành quen mắt. Chỉ có một cảm giác thư thái rất khó gọi tên là dường như luôn hiện diện, từ ngày đầu tiên mình đặt chân đến đây cho đến tận bây giờ. Không phải kiểu thư thái khi người ta đi du lịch và biết mình có vài ngày để tạm rời khỏi cuộc sống thường nhật, mà là một cảm giác chậm rãi và bình thản hơn, kiểu chẳng cần làm gì mà vẫn thấy đủ ấy. Hôm nay khi ngồi ở chiếc bàn trong một góc sân của quán cà phê quen thuộc, mình mở album ảnh đã lưu riêng trên điện thoại để tìm chút ý tưởng viết lách. Đó là một album toàn những thứ rất Hội An mà mình đã chụp lại trong suốt những tháng qua: những góc nhà loang những vệt sẫm màu của nước lụt, những cánh cửa đầy vết xước, những chiếc bàn ghế cọc cạch không cùng bộ, những cảnh đời thường mà lúc chụp chẳng nghĩ nhiều, chỉ thấy hay hay thì lưu lại. Mình nhìn qua một lượt rồi lại ngó ra khoảng sân và tình cờ nhìn lên những thanh xà gỗ đã cực kỳ cũ kỹ của quán, tự nhiên có ấn tượng: gỗ, chính hắn!

Có lẽ cảm giác mình có được ở Hội An bấy lâu nay đến từ gỗ. Ờ, mình cũng không chắc, nhưng cứ cho là như thế đi. Tất nhiên, một thành phố không thể tạo ra cảm giác thư thái chỉ nhờ một thứ vật liệu. Hội An còn có những con phố nhỏ, những căn nhà thấp, ánh sáng, cây cối, sông nước, biển, nhịp sống và cả cách người ta dường như chẳng quá vội vàng với bất cứ điều gì. Nhưng nếu phải tìm một thứ vật chất có thể giữ lại rõ nhất cái nhịp chậm ấy của Hội An, thì mình nghĩ đến gỗ. Không phải thứ gỗ mới tinh, bóng loáng, được làm ra để đồ đạc trông thật hoàn hảo, mà là thứ gỗ đã ở đây từ rất lâu, đã đổi màu theo nắng mưa, đã mòn đi ở những nơi bàn tay con người thường chạm vào, đã được sửa chữa, rồi lại tiếp tục được sử dụng. Thứ gỗ hiện hữu ở hầu hết những món đồ mà mình đã nhìn thấy trong suốt những tháng qua. 

Chính những dấu vết ấy tạo nên một phần cảm giác rất riêng của Hội An, vì ở đây những thứ cũ không hề vô dụng hay biến mất. Một căn nhà tiếp tục được sử dụng qua nhiều thế hệ, một chiếc bàn cũ được đặt vào một nhà hàng mới, những tấm ván xước sẹo ghép thành một bức vách hay một bộ khung gỗ vẫn đứng đó sau bao mùa mưa lũ. Thời gian dường như không xóa đi những gì đã có mà để lại dấu vết trên từng vật liệu, và gỗ là thứ giữ lại những dấu vết ấy rõ nhất: màu sắc trầm xuống, bề mặt nhẵn đi, những góc cạnh mềm hơn, những vết xước xát sứt mẻ và những chỗ từng được sửa chữa. Mình không phải người có chuyên môn về kiến trúc cổ hay nghề mộc. Mình cũng không đủ kiến thức để đứng trước một bộ khung nhà và nói chính xác chi tiết này được làm bằng kỹ thuật gì, thuộc niên đại nào, đã qua bao nhiêu lần sửa chữa hay người thợ ngày xưa đã xử lý nó ra sao. Nhưng chính việc “thiếu kiến thức” lại khiến mình quan sát Hội An theo một cách hồn nhiên hơn. 

Mình đã học một lớp điêu khắc gỗ kéo dài mười lăm ngày ở một xưởng mộc trong một làng nghề gần Hội An. Chưa từng có người Việt nào "trải nghiệm" lâu như vậy ở xưởng - các anh nghệ nhân nói vậy. Tất nhiên chừng đó ngày không thể biến một người chưa từng làm nghề thành một người thợ, nhưng đủ để mình có một trải nghiệm rất thật về việc làm việc với gỗ. Khi tự tay cầm dụng cụ và bắt đầu đục vào một miếng gỗ, mình mới hiểu rằng gỗ không phải là một vật liệu dễ tính để con người muốn tạo hình thế nào cũng được. Nó có thớ, có hướng, có độ cứng, có những chỗ dễ xử lý và những chỗ khiến người mới học như mình phải dừng lại cầu cứu thầy. Có những khoảnh khắc mình thấy nản, thấy mình quá vụng về non nớt so với thứ vật liệu bền bỉ già cỗi ấy; nhưng cũng có rất nhiều khoảnh khắc, khi một đường đục đi đúng theo ý mình, mình thấy một niềm hân hoan hứng khởi như trẻ con. Tạo hình cho gỗ không chỉ đơn giản là áp đặt hình dạng lên vật liệu mà còn phải quan sát, lắng nghe và thích nghi với chính đặc tính của nó - một bài học mà mình nghĩ mình sẽ còn mang theo rất lâu, không chỉ trong việc làm gỗ. Sau mười lăm ngày, tất nhiên chẳng thể nói mình hiểu nghề mộc, nhưng mình bắt đầu nhìn những món đồ gỗ với một sự trân trọng đáng kể. Một chiếc bàn, một cánh cửa, một chiếc ghế hay một chi tiết chạm khắc trước đây vốn chỉ là một phần của không gian thì nay khiến mình tự hỏi, người thợ đã làm nó bằng cách nào, mất bao nhiêu thời gian, dùng những công cụ gì và phải có bao nhiêu kinh nghiệm, bao nhiêu năm tháng kiên nhẫn, mới có thể tạo ra một đường nét như vậy. Khi đứng trước một căn nhà cổ ở Hội An, mình không còn chỉ nghĩ đến một công trình có tuổi đời hàng trăm năm, mà bắt đầu nghĩ đến cả một hệ thống nghề nghiệp và tri thức thủ công phía sau nó. Những người thợ mộc lành nghề đã chọn gỗ, xử lý gỗ, tạo hình, ghép nối, dựng nhà rồi nhiều năm sau lại quay trở lại sửa chữa những gì đã xuống cấp - những con người mà tên tuổi có lẽ đã chìm vào quên lãng, nhưng dấu tay của họ thì vẫn còn ở đó, ấm áp một cách kỳ lạ dưới lớp bụi thời gian.

Hội An hiện tại thực chất là sự chồng lớp của rất nhiều thời gian. Một quán cà phê rất hiện đại có thể nằm trong một căn nhà đã có tuổi đời hàng trăm năm. Một chiếc máy pha cà phê mới tinh có thể đứng cạnh một cánh cửa gỗ đã tồn tại từ trước khi người ta biết đến khái niệm “specialty coffee”. Một chiếc laptop có thể được đặt trên một chiếc bàn mà trước đó có lẽ đã phục vụ cho một đời sống hoàn toàn khác. Những thứ mới và cũ cùng tồn tại trong một không gian mà không nhất thiết phải loại trừ nhau. Có lẽ đó là một trong những lý do khiến Hội An có một cảm giác rất khác: thành phố không hoàn toàn đóng băng trong quá khứ, mà quá khứ vẫn tiếp tục được sử dụng trong hiện tại.

Một người chỉ ở Hội An vài ngày có thể nhìn thấy một căn nhà cổ rất đẹp, chụp một bức ảnh rồi đi tiếp. Còn khi sống ở đây lâu hơn, mình bắt đầu để ý đến cánh cửa sổ ban công nhà đối diện sẽ mở ra vào mỗi buổi sáng, một chiếc bàn cũ mòn vẫn được sử dụng mỗi ngày trong một quán ăn nơi phố cổ, hay một hình chạm khắc mà trước đây mình chưa từng nghĩ đến việc nó được tạo ra như thế nào. Trong một thời đại mà rất nhiều thứ được sản xuất với mục đích sử dụng trong một khoảng thời gian nhất định rồi bị thay thế một cách lạnh lùng, những món đồ gỗ cũ ở Hội An khiến mình nghĩ đến một cách tồn tại khác: một vật thể không nhất thiết phải luôn mới, luôn bóng bẩy đắt giá để tiếp tục có giá trị. Thậm chí, những vết xước, sự đổi màu hay những chỗ đã được sửa chữa đôi khi lại chính là thứ làm cho nó trở nên đáng giá hơn, bởi đó là lịch sử mà vật liệu đã âm thầm giữ lại cho chúng ta. Mình đến đây ban đầu với ý định sống một thời gian ở một thành phố có nhiều nét văn hóa lâu đời và tìm hiểu cách Hội An duy trì đời sống rất riêng đó, và tám tháng qua đã giúp mình nhận ra rằng một nơi chốn không nhất thiết phải được hiểu bằng những câu chuyện lớn lao. Đôi khi, chỉ cần đứng trước một cánh cửa gỗ cũ và tự hỏi vì sao nó vẫn còn ở đó, ai đã làm ra nó, bao nhiêu người đã chạm vào nó và bằng cách nào nó có thể đi qua từng ấy năm mà vẫn đứng vững, lặng lẽ và kiên trì, mình đã có thể bắt đầu nhìn thấy một phần lịch sử của thành phố. Khi nghĩ về Hội An và gỗ, giờ đây mình hiểu nó là một trong những thứ giúp thời gian ở lại trong những căn nhà, những chiếc bàn chiếc ghế, những cánh cửa ấy, để một người đến sau rất lâu - như mình - vẫn có thể chạm vào và cảm nhận được một phần của những gì đã từng tồn tại, và thấy mình, dù chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, được nối vào một dòng chảy lớn hơn nhiều so với cuộc đời của riêng mình.