Bài viết
05:58:00 04/10/2026
Sau Phía Tây không có gì lạ, mình tiếp tục với một cuốn sách khác của Erich Remarque: Ba người bạn. Thú thực thì mình thích giọng văn vừa trong sáng vừa già đời của tác giả trong Phía Tây không có gì lạ nên mới tò mò tìm đọc tiếp các tác phẩm khác của ông. Tuy nhiên, khác với giọng văn của một chàng thanh niên tuổi hai mươi mới bước ra khỏi cuộc chiến trong sáng tác đầu tay, giọng văn của tác giả trong cuốn Ba người bạn đã trưởng thành hơn, cay đắng hơn, và hơi tiếc, lại ít khiến mình ngỡ ngàng và cảm động hơn. Dù vậy, đây vẫn là một cuốn sách về hậu chiến đáng đọc. Được viết từ những năm 1930, Ba người bạn vẫn không hề có cảm giác cũ mòn, nhất là khi đặt cạnh Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh - một cuốn sách viết về những người lính Việt Nam sau cuộc chiến tranh chống Mỹ. Hai cuốn sách được viết trong hai giai đoạn lịch sử rất khác nhau, nhưng cách tiếp cận của hai nhà văn, theo mình, không đặt trọng tâm vào việc đánh giá tính chất hay ý nghĩa lịch sử của cuộc chiến, mà đi sâu vào khía cạnh nhân văn của những con người bước ra từ chiến trận. Hai tác giả cùng vẽ nên cuộc sống hậu chiến qua con mắt của những người đã từng là lính, và theo mình, những số phận trong hai cuốn sách tưởng chừng đối lập hoàn toàn lại giống nhau đến không ngờ.
Trong ký ức lịch sử, người ta rất dễ nhìn nhận cả một thế hệ theo hình dung đẹp nhất: những chàng trai cô gái tuổi đôi mươi lên đường ra mặt trận, mang theo lý tưởng, niềm tin và sự hy sinh. Văn học hậu chiến lại nhắc chúng ta một điều, đằng sau mỗi cuộc chiến luôn có số phận của những cá nhân phức tạp hơn rất nhiều. Có người thực sự ý thức và lựa chọn lý tưởng mình chiến đấu vì nó, nhưng cũng có những người trẻ bước vào chiến tranh khi còn chưa kịp hiểu hết về thế giới, chưa kịp biết mình muốn trở thành ai, và đơn giản là sinh ra đúng vào một thời đại mà chiến tranh đã lựa chọn thay họ.
Hai cuốn sách, hai cuộc chiến, hai thế hệ người lính nằm về hai phía rất khác nhau của lịch sử. Một cuốn kể về những người lính Đức - những người mà trong phần lớn thước phim lịch sử được làm ra bởi bên thắng cuộc - thường được gán cho vai của phe phản diện. Một cuốn kể về những người lính Việt Nam - những người mà các bài học lịch sử luôn nhắc đến như những người anh hùng trong cuộc chiến chính nghĩa bảo vệ độc lập dân tộc. Hoàn cảnh lịch sử khác nhau, ý nghĩa những cuộc chiến tranh mà họ bị cuốn vào cũng không thể đánh đồng. Thế nhưng khi chiến tranh qua đi, văn học kéo họ gần lại bằng một câu hỏi: những người lính ấy còn lại gì?
Họ còn lại gì ngoài những vết sẹo, những ký ức day dứt về những người đồng đội đã ngã xuống ngay bên cạnh và một trái tim “chưa kịp trưởng thành đã già cỗi”. Họ bước vào chiến tranh khi còn rất non nớt, và bước ra khỏi chiến trường với tuổi trẻ đã thực sự nằm lại phía sau. Không có thời gian để chuẩn bị, loay hoay với sự sứt mẻ trong tâm hồn, họ lập tức bị ném trở lại vào cuộc sống thời hậu chiến: phải thích nghi với xã hội, chật vật kiếm sống, tìm một công việc và định hình tương lai. Nhưng, có tương lai cho họ thật không? Khi bạn bè, rượu, những người đồng đội cũ, và đôi khi là tình yêu là những thứ ít ỏi giúp họ vụng về tìm lại một đời sống bình thường, ta không khỏi tự hỏi: có tương lai tươi sáng nào thực sự đang chờ đợi những con người mà một phần trong họ đã mắc kẹt lại nơi mà tiếng súng đã ngưng?
Ở Ba người bạn, Remarque đặt Robert, Otto và Gottfried ở trung tâm câu chuyện. Họ từng là những người lính trẻ, cùng đi qua chiến tranh rồi trở về với một tình bạn gần như trở thành gia đình. Robert là người kể chuyện, có vẻ ngoài bất cần nhưng bên trong luôn mang một khoảng trống của những năm tháng đã mất; Otto điềm tĩnh, thực tế và là chỗ dựa vững chắc nhất của cả nhóm; còn Lenz thì hài hước, sôi nổi, dường như lúc nào cũng cố làm cho cuộc sống nhẹ đi một chút. Họ cùng sửa xe, uống rượu, trêu chọc nhau, yêu đương và tìm cách kiếm sống trong một thế giới hậu chiến không còn giống thế giới mà họ từng biết. Đặt bên cạnh họ là Pat - người phụ nữ Robert yêu, cũng là một trong những lý do hiếm hoi khiến anh bắt đầu tin rằng mình vẫn có thể có một tương lai bình thường.
Còn trong Nỗi buồn chiến tranh, Bảo Ninh đưa Kiên trở thành trung tâm của câu chuyện. Khác với Robert, Kiên không thể thực sự bước ra khỏi chiến tranh. Anh đã trở về về mặt thể xác nhưng tâm trí vẫn liên tục quay lại những năm tháng chiến đấu, những người đồng đội đã chết và những ký ức không chịu nằm yên trong quá khứ. Bên cạnh Kiên là Phương - mối tình gắn với cả tuổi trẻ trước chiến tranh lẫn những mất mát sau chiến tranh. Nếu Pat trong Ba người bạn giống như một cánh cửa mở về phía cuộc sống mà Robert muốn bước vào, thì Phương lại giống như một sợi dây kéo Kiên trở ngược về phía những gì anh đã mất. Một người cố tìm cách sống tiếp bằng tình yêu, một người gần như không thể yêu mà không đồng thời nhớ lại chiến tranh.
Robert - Otto - Lenz và Kiên - Phương vì thế tạo nên hai bức tranh mang phong cách khác nhau về những con người sau chiến tranh. Một bên có tình bạn, công việc, rượu, những chuyến đi và tình yêu để bám vào; một bên là ký ức, văn chương, tình yêu và những người đã chết không ngừng trở lại trong tâm trí. Tuy vậy, càng đọc và đối chiếu, mình lại càng thấy giữa họ có một điểm chung: chiến tranh đã kết thúc trên chiến trường, nhưng không phải lúc nào cũng kết thúc trong đời sống của những người trở về. Họ đều phải học lại cách sống trong một thế giới mà phần quan trọng nhất của tuổi trẻ đã nằm lại ở đâu đó phía sau.
Cảm nhận cuối cùng mà mình muốn diễn đạt, đó là do bối cảnh lịch sử, hai cuốn sách về chi tiết có nhiều điểm khác nhau, tất nhiên, nhưng những nhân vật trong hai tác phẩm đã gặp nhau ở một điểm: sau tất cả những lý tưởng lớn lao của lịch sử, vẫn luôn là những con người phải sống với phần đời còn lại của mình. Và có lẽ, nhìn vào những con người ấy cũng là một cách để chúng ta hiểu chiến tranh sâu hơn - không chỉ từ cách nó bắt đầu, cách nó kết thúc hay ai là người chiến thắng, mà từ những gì nó để lại trong một trái tim con người khi tiếng súng đã im từ rất lâu.